“Moeder kon moeilijk over de oorlog praten”

- Door Geke Lensen - Tachtig jaar vrijheid! Derk Jan te Rietstap uit Bergentheim staat er vooral op 4 en 5 mei bij stil, onder andere als genodigde bij de herdenkingsplechtigheid in zijn woonplaats. Hij vindt het belangrijk dat er vanuit het verleden in meerdere plaatsen herdenkingen zijn, waarbij de lokale geschiedenis belicht wordt met de directe gevolgen voor eigen gezinnen en omgeving. “Hierdoor krijgt ‘dit nooit weer’ een nog directere betekenis,” vindt te Rietstap, die er het levende voorbeeld van is dat je niet alles persoonlijk te hoeven hebben meegemaakt om er veel over te weten. .

Inderdaad, de oorlog heeft Derk Jan niet zelf meegemaakt, maar uit overlevering weet hij er veel van. “Vooral door het dagboek van mijn moeder is veel duidelijk geworden over de lokale geschiedenis, waar ik dankbaar voor ben. Ik heb al meerdere keren verteld dat het gebeuren uit het dagboek, veelal synoniem staat voor grote delen van het verzet, wat echter minder aandacht kreeg omdat er veel in stilte werd gedaan. Wel hebben wij als familie gemerkt dat het dagboek ook voor veel lezers een herkenning vormde voor hun eigen familie en verzetsgeschiedenis,” aldus Derk Jan.  

Derk Jan te Rietstap (jr) werd net na de oorlog, in juli 1945 geboren als jongste zoon in het gezin te Rietstap, op een boerderij aan de van Roijensweg in Kloosterhaar. Zijn vader, die ook Derk Jan heette en in 1938 trouwde met Pietertje van der Vinne, heeft hij nooit gekend. Derk Jan (sr) was één van de 46 mannen uit de Kruisberg gevangenis, die bij Varsseveld zijn gefusilleerd als wraak voor de moord op vier Duitsers door een lokale verzetsgroep. Zijn moeder Pietertje Van der Vinne beleefde de zwartste dag uit haar leven toen ze dat hoorde, zo blijkt uit het dagboek van zijn moeder, die veel herinneringen aan de oorlog heeft opgetekend.

“Was ik nu ook maar weg”

“Toen ik bij het graf was, ben ik haast inéén gezegen. O Derk, je nog even te zien, je lag er nog helemaal gaaf onder. En toen heb ik het uitgeroepen, was ik nu ook maar weg! Al onze illusies zijn met jou in het graf gegaan, al onze liefde als man en vrouw, in het graf gegaan. Het schijnt mij toe, zonder jou niet verder te kunnen, ’t leven biedt niets meer, alléén Vader en Moeder tegelijk te zijn over mijn beide kinderen, en over het nog ongeboren wezentje, als dat alles goed mag gaan. ’k Heb het dezen nacht zoo buitengewoon zwaar gehad, en wat staat mij nog te wachten,” schreef Pietertje. Woorden van zijn moeder, die Derk Jan (jr) 80 jaar later nog steeds aangrijpen. 

Geen haat zaaien

Het dagboek van Pietertje te Rietstap werd uit haar nalatenschap in 2003 gevonden. “Wij wisten dat het boekje bestond, maar hadden het nooit gelezen. “Mijn moeder kon moeilijk over de oorlog praten, ” vertelt Derk Jan. Uit het dagboek werd ook duidelijk dat Pietertje geen haat wilde zaaien in de harten van haar kinderen. “Ik wil zoveel schrijven, dat jullie later weten, wat ons is aangedaan, wat oorlog is, en hoe dan het recht met voeten vertreden wordt. Kinderen we zien wel zoveel, als we ons door haat laten leiden, wat er dan van de mensen wordt. Vader weet ik zeker, heeft ook niet gehaat, ook niet het laatste moment, schreef ze.”

Onderscheiding

De opgeschreven woorden zijn één van de vele tastbare herinneringen aan de indringende familiegeschiedenis van te Rietstap, waarin verzet een hoofdrol heeft gespeeld. Tijdens de oorlog stelde het echtpaar Te Rietstap de boerderij open voor onderduikers, onder wie Joden, evacués en hongertrekkers Het verzet en de hulp aan onderduikers, alsook het verbergen van wapens en andere activiteiten, hebben er uiteindelijk toe geleid, dat de groep Bergentheim is op gepakt en weggevoerd door de Duitsers. Speciaal voor de hulp aan Joodse onderduikers werd Derk Jan te Rietstap in 1993 postuum en Pietertje persoonlijk onderscheiden met de Yad Vashem Onderscheiding door de Joodse ambassade. 

Trouw

“Mijn ouders en velen met hen hebben destijds een principiële keuze voor het verzet gemaakt’, stelt Derk te Rietstap. “De christelijke vrijheid kwam door de bezetter in het gedrang. Het was niet vanuit bravoure of wraak ingegeven. Onze boerderij werd een vergaderplaats van het georganiseerde verzet in de regio. Ook de verspreiding van het illegale blad Trouw vond van hieruit plaats. Het ging lang goed, totdat op 12 januari 1945 ineens bewakers van gevangenkamp Erika uit Ommen voor de deur stonden”. Door verraad van een dorpsgenoot is Te Rietstap die dag met elf andere mannen van de Trouw verzetsgroep uit Bergentheim en omgeving opgepakt.. Thuis op de boerderij probeerde Pietertje Derk ook daarna met bemoedigende brieven en levensmiddelenpakketten zoveel mogelijk te ondersteunen. 

De bevrijding 

’Intussen kwamen de bevrijders steeds dichterbij. Op 5 april waren de Canadezen in Kloosterhaar. Een maand later capituleerde nazi-Duitsland. Daarover schreef Pietertje: “Als wij het van onzen kant bekijken, dan hebben wij alles voor het Vaderland gedaan, terwijl sommigen overal de lak aan hadden, niemand huisvestend, en maar denkend, hoe kan ik deze oorlog het meeste verdienen, en juist diegenen mogen nu den vrede ook meemaken, terwijl onze grootste Christenmannen en Vaderlanders gevallen zijn.”

Op verzoek van de nabestaanden werden de slachtoffers uit het massagraf in Varsseveld op 26 april opgegraven. Ze waren alleen nog herkenbaar aan hun kleding. Die avond ontving weduwe Te Rietstap een envelop met de trouwring van haar man. De volgende dag werden twaalf slachtoffers op de begraafplaats in Bergentheim bijgezet. 

Opdat wij nooit vergeten 

Op 6 juli kwam ‘de kleine Derk Jan’ ter wereld. Het jongetje kreeg de naam van zijn vader, een naam die zoveel voor Pietertje betekende en een naam die Derk Jan, inmiddels 80 jaar later, met ere draagt. Hij volgde zijn vader als boer op, runde jarenlang de boerderij aan de Van Roijensweg en woont inmiddels al een paar jaar met plezier in Bergentheim. Hij is trots op het verzetsverleden van zijn ouders en vindt het een plicht om het verhaal van de oorlog door te vertellen en te blijven herdenken. “Opdat wij nooit vergeten”