Tweehonderd jaar orgel, zestig jaar organist

- Door: Grietje Grendelman - Het orgel in de Höftekerk in Hardenberg heeft in twee eeuwen heel wat meegemaakt. Het verhuisde naar Hardenberg, werd uitgebreid, gemoderniseerd en uiteindelijk zoveel mogelijk in oude vorm hersteld. Dit jaar bestaat het orgel 200 jaar. Dat wordt donderdag 22 oktober gevierd met een jubileumconcert door Evan Bogerd, organist van de Westerkerk in Amsterdam. Iemand die een groot deel van de geschiedenis van het orgel van dichtbij meemaakte, is Riekus Hamberg. Ook hij viert een bijzonder jubileum: hij is zestig jaar organist.

De geschiedenis van het orgel gaat terug tot 1826. Wie het orgel destijds precies heeft gebouwd, is onbekend. Wel werd bij de bouw gebruikgemaakt van pijpwerk dat toen al ouder was. Juist dat oude pijpwerk draagt volgens Hamberg bij aan het bijzondere karakter. “Er zit een edele klank in”, omschrijft hij het. In 1891 werd het orgel vanuit Baarn overgebracht naar de Höftekerk. Het had toen één klavier. Op 25 februari van dat jaar werd het officieel ingewijd door Martin Boltes, organist te Amsterdam.

Van uitbreiding naar storingen

Als Hamberg over de geschiedenis van het orgel vertelt, komen de jaartallen en veranderingen bijna vanzelf voorbij. In 1914 werd het instrument voor het eerst gerepareerd door orgelbouwer Proper uit Kampen en kwamen er grotere registers bij. In 1958 volgde opnieuw een uitbreiding. Een flinke verandering kwam in 1962. Het oude front werd afgebroken en maakte plaats voor een modern exemplaar. Het orgel kreeg twee klavieren en een combinatie van mechanische en elektrische bediening. Het groeide uit tot bijna dertig stemmen.

Hamberg maakte zelf mee dat de veranderingen uiteindelijk ook problemen met zich meebrachten. Begin jaren zeventig namen de storingen toe en zwegen steeds vaker pijpen. Hij raakte betrokken bij de commissie die zich over de toekomst van het instrument boog. Met enthousiasme vertelt hij hoe uiteindelijk werd besloten het historische karakter zoveel mogelijk terug te brengen. In 1980 begon een grote restauratie onder begeleiding van Monumentenzorg, met prof. dr. M.A. Vente uit Utrecht als adviseur. Daarbij werd zoveel mogelijk historisch materiaal behouden. “Zelfs oude pijpen die in de loop der jaren waren platgeslagen, werden weer in oude staat gebracht”, vertelt Hamberg.

In november 1981 was de restauratie gereed. Ook de beelden op het orgel werden gereconstrueerd door de Hardenbergse beeldend kunstenaar Jan Oosting. Tijdens de werkzaamheden moest de kerk het tijdelijk met een elektronisch orgel doen. Hamberg kan er nu om glimlachen: “Het was behelpen in afwachting van iets veel mooiers”.

Gemeente Hardenberg steunde destijds de restauratie, op voorwaarde dat het orgel ook voor concerten beschikbaar zou zijn. Zo ontstonden de Donderdagavondconcerten in de Höftekerk, waarbij Hamberg sinds 1982 betrokken is en verschillende organisten het historische instrument bespelen.

‘Een beetje mijn bazuin’

Aan het gerestaureerde orgel leverde Hamberg zelf ook een bijzondere bijdrage. Er was destijds geen geld voor een zware zestienvoets bazuin. Samen met zijn broer nam hij daarom een lp met orgelmuziek op. Met de verkoop werd geld ingezameld, waardoor de bazuin alsnog kon worden aangeschaft. Hamberg heeft dan ook een bijzondere band met het register. “Ik zeg weleens: het is een beetje mijn bazuin.” Maar de kracht van het orgel zit volgens hem niet alleen in het instrument. Ook de kerk speelt een belangrijke rol. “Het is de combinatie van het orgel met de akoestiek en de ruimte. Dat is uniek. Het heeft een kenmerkende klank.”

Zestig jaar organist

Riekus Hamberg kent het orgel inmiddels door en door. Zijn liefde voor het orgel begon al op jonge leeftijd. Zijn eerste orgellessen kreeg hij van Willem Kemink in Rheezerveen. Later vervolgde hij zijn opleiding aan de muziekschool in Coevorden en behaalde hij in Amsterdam zijn diploma kerkmuziek.

Via een leraar kwam Hamberg in contact met de organisten in Hardenberg. Uiteindelijk volgde zijn officiële benoeming, maar dat ging destijds niet zomaar. Er moest eerst over worden vergaderd en gestemd. “Dat was nog een heel gedoe. Ik was Hervormd en speelde op het orgel in de Gereformeerde kerk. Dat was nog een heel andere tijd.”

Hamberg herinnert zich nog goed welk lied hij als eerste op het orgel in de Höftekerk speelde. Hij koos een lied dat zijn oma bijzonder mooi vond. De titel weet hij niet meer precies, maar de melodie is hem altijd bijgebleven. “Ik kan het nu nog spelen”, vertelt hij. Zijn moeder vond die eerste keren achter het orgel misschien nog wel spannender dan hijzelf. Ze durfde nauwelijks naar de kerk wanneer haar zoon speelde, uit angst dat hij een fout zou maken.

Muziek speelde ook binnen het gezin altijd een belangrijke rol. Riekus zijn broer speelt eveneens orgel en zijn zus zingt. Ook zijn vrouw Anneke is organist. “Dit zorgt dagelijks voor veel gespreksstof”, vertelt Riekus. Zijn dagelijks werk speelde zich in een heel andere wereld af: Hamberg werkte bij de politie. Muziek vormde voor hem bewust een tegenhanger. “Ik vond het mooi om bij de politie te werken, maar ik wilde niet meer van hetzelfde. Ik wilde wat anders hebben voor de afwisseling.” Dat hij na zestig jaar nog altijd achter het orgel zit, heeft volgens Hamberg vooral te maken met zijn gedrevenheid en plezier in muziek. Zestig jaar klinkt voor hemzelf bijna onwerkelijk. “Als je terugkijkt, dan denk je: wat is er allemaal veranderd en wat heb ik allemaal meegemaakt.”

Generaties voorbij zien komen

In zestig jaar zag Hamberg achter het orgel verschillende generaties aan zich voorbijtrekken. Hij begeleidde huwelijken, doopdiensten en uitvaarten. Soms kwamen verschillende momenten uit het leven van één familie bij hem samen. Zo herinnert hij zich de uitvaart van een jong kind, nadat hij eerder bij de doop van het kind én bij het huwelijk van de ouders had gespeeld. Juist op zulke momenten krijgt het spelen een andere lading. Zijn muzikale leven bleef niet beperkt tot kerkdiensten. Hamberg begeleidde door de jaren heen veel koren. Wat hem meer voldoening geeft, een koor begeleiden of zelf orgelspelen, vindt hij moeilijk te zeggen. “Het gaat om de muziek.”

Bijzonder jubileumconcert

Het 200-jarig bestaan wordt donderdag 22 oktober gevierd met het jubileumconcert. Daarvoor is Evan Bogerd uitgenodigd, organist van de Westerkerk in Amsterdam. Hamberg hoorde hem eerder tijdens een concert in Ommen en was diep onder de indruk. “Ik heb veel concerten gehoord, maar weinig zo mooi als dat van hem. Het gemak waarmee die man de moeilijkste werken speelt.”

Op 22 oktober hoeft Hamberg zelf niet achter de toetsen. Na zestig jaar spelen kan hij die avond vooral luisteren naar het 200-jarige orgel waarmee hij zo nauw verbonden is. En daar verheugt hij zich op. “Soms kun je door gewoon goed te luisteren meer leren dan door er zelf mee aan de gang te gaan”, eindigt Riekus lachend het gesprek.