Medicijntekort voelbaar bij apotheek

In 2023 waren 2292 soorten medicijnen minstens twee weken niet leverbaar, blijkt uit cijfers van apothekersorganisatie KNMP, tegenover 1514 in 2022. Dit medicijntekort zorgt voor veel problemen. De redactie is in gesprek met Natascha Fehrmann, sinds juni 2023 is zij beherend apotheker van apotheek Kooiker in Hardenberg. (Een uitgebreider artikel en de geschiedenis van de apotheek kunt u lezen op www.detoren.net)

“Zonder deze cijfers merken wij in de apotheek ook dat het geneesmiddel tekort alleen maar toeneemt. Het probleem is alleen maar groter geworden. In de praktijk merken wij dat er ontzettend veel geneesmiddelen niet leverbaar of langdurig niet leverbaar zijn”, vertelt Natascha. 

Oorzaken van het tekort

Geneesmiddelentekorten ontstaan, volgens de Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP), vooral door problemen met productie, distributie en kwaliteit. In 2023 was 39 procent van de tekorten met een bekende oorzaak tijdelijk niet beschikbaar door distributieproblemen, 33 procent door problemen met de productie en 11 procent door kwaliteitsproblemen. In 13 procent van de gevallen was een verhoogde vraag oorzaak van het tekort. Van 56 procent van de tekorten is geen oorzaak opgegeven door de fabrikant.
(bron: https://www.knmp.nl/ua-magazine/aantal-geneesmiddelentekorten-2023-explosief-gestegen)

“Er ontstaat in de Nederlandse apotheken een tekort doordat fabrieken en groothandels vanwege de kosten vaak een beperkte voorraad aan geneesmiddelen hebben. Wanneer er een vertraging is in de productie kunnen fabrikanten en groothandels dit door deze beperkte voorraad niet oplossen”, licht Natascha toe.

“Daarnaast kan een tekort van één geneesmiddel een hogere vraag van een ander geneesmiddel veroorzaken. Vaak is de productie en levering van dit middel hier niet op voorzien en ontstaat dus door het tekort van het ene middel een tekort bij het ander middel. Een fabrikant kan er ook voor kiezen om een geneesmiddel helemaal van de markt te halen. Vooral relatief goedkope middelen worden geregeld van de Nederlandse markt gehaald omdat dit voor de fabrikant niet langer kosteneffectief is.”

‘Achteraan in de rij’

Volgens de branchevereniging speelt echter ook mee dat Nederland door lage prijzen en het relatief beperkte inwoneraantal niet als een aantrekkelijke markt worden gezien voor de fabrikanten. Dat heeft te maken met het preferentiebeleid, wat inhoudt dat zorgverzekeraars een voorkeur hebben voor bepaalde geneesmiddelen. Als er meerdere geneesmiddelen zijn met dezelfde werkzame stof, kunnen zorgverzekeraars een van die geneesmiddelen aanwijzen als voorkeursmiddel. (Bron: KNMP Farmanco)

Medicijnentekort wordt een dagtaak

“Het is inmiddels voor de assistent als voor ons als apothekers een dagtaak geworden om de medicijntekorten het hoofd te bieden. Soms speel een tekort in een geneesmiddel enkel voor een bepaalde leverancier en niet voor alle medicijnen van dezelfde werkzame stof. In dat geval kunnen wij uitwijken naar eenzelfde middel van een andere leverancier. De klanten dienen wij wel op de hoogte te brengen dat de medicijnen van een andere fabrikant komen. Wij proberen altijd de consequenties voor de klant zo klein mogelijk te houden en alles gaat in overleg met de voorschrijver. Met de huidige tekorten hebben wij vanuit de apotheek dus vaak contact met de voorschrijver.”

Natascha geeft aan dat het voor de klanten erg vervelend is, wanneer ze voor de zoveelste keer een geneesmiddel ontvangen van een andere fabrikant. “De meeste patiënten hebben wel begrip voor deze wijziging. Voor patiënten die erg gevoelig zijn voor hulpstoffen in bepaalde medicijnen kan zo’n wijziging leiden tot toegenomen bijwerkingen. En als klanten slikproblemen hebben en je moet in één keer vier tabletten in plaats van één tablet slikken is dit erg vervelend. Hetzelfde geldt voor klanten die een halve tablet moeten gebruiken in plaats van één maar bijvoorbeeld niet de kracht hebben om zelfstandig tabletten te halveren.”

Apotheek Kooiker kampt momenteel met ernstige tekorten, vooral op het gebied van diabetesmedicatie en antibiotica. Sommige diabetespatiënten zitten momenteel zonder hun gebruikelijke medicatie, zoals Ozempic, vanwege beperkte beschikbaarheid. Hoewel er een alternatieve tabletvorm beschikbaar is, werkt deze niet altijd even effectief of veroorzaakt het bijwerkingen, wat frustratie en ontmoediging bij klanten veroorzaakt. Een ander veelvoorkomend probleem is het gebrek aan beschikbaarheid van bepaalde antibiotica, waardoor moet worden uitgeweken naar minder optimale alternatieven, wat de behandeling minder effectief kan maken of het risico op resistentie verhoogt. Klanten reageren hier wisselend op, soms begripvol maar ook vaak teleurgesteld, gefrustreerd of boos. Ondanks de inspanningen van de apotheek lijken de tekorten voorlopig niet opgelost te worden, waardoor de vooruitzichten voor het komende jaar somber zijn laat Natascha weten.

Cijfers

In 73 procent van de oplossingen voor een geneesmiddelentekort in 2023 was sprake van farmaceutische substitutie, waarbij de patiënt meestal moet wisselen van merk of sterkte. Bij 17 procent van de oplossingen moesten patiënten overstappen op een ander geneesmiddel, in zeven procent van de gevallen importeerde de apotheker een alternatief uit het buitenland en bij twee procent leverde de apotheek een bereiding. In één procent van de gevallen was er geen alternatief beschikbaar. (Bron: KNMP)

Oplossingen voor het tekort

Op de vraag is er een oplossing voor het medicijnentekort geeft Natascha het volgende aan. Allereerst pleit ze voor een herziening van het preferentiebeleid dat wordt opgelegd door zorgverzekeraars, waarbij de beperkingen in de keuze van fabrikanten worden versoepeld. Door een bredere spreiding van beschikbare fabrikanten wordt het voor apotheken eenvoudiger om tekorten op te vangen. Daarnaast waarschuwt ze voor de kwetsbaarheid van een te grote afhankelijkheid van Aziatische productie. Haar pleidooi richt zich op het terughalen van de productie naar Europa of zelfs Nederland, waarbij de kans op vertragingen in transport aanzienlijk verkleind wordt. Ten slotte erkent Natascha de uitdaging van Nederland als een kleine en prijsbewuste afzetmarkt voor fabrikanten. Ze stelt voor dat Nederland bereid is iets meer te betalen voor medicatie, wat zou resulteren in een betere positie bij het herstel van productie na tekorten. Met deze strategische aanpassingen hoopt Natascha op een toekomst waarin medicijntekorten tot het verleden behoren en patiënten niet langer de dupe zijn van logistieke en economische belemmeringen.

Over apotheek Kooiker

De apotheek is op 1 april 1985 opgericht door Harry Kooiker. Destijds is hij samen met twee apothekersassistentes begonnen in een ’keetje’ op de Brink in Hardenberg. In die periode was het nog gebruikelijk dat de huisartsen zelf apotheekhoudend waren, maar met de tijd is die verdeling steeds meer richting de apotheek gegaan en zijn de huisartsen in Hardenberg niet apotheekhoudend meer. Het ‘keetje’ is ingeruild voor een ruime apotheek aan de Opgang 1 in Hardenberg, waar twee apothekers, twaalf apothekersassistentes en vijf apotheekmedewerkers werkzaam zijn. Zij leveren veelal medicatie aan klanten uit Hardenberg, maar ook klanten uit omliggende dorpen worden door de apotheek van medicatie voorzien. De apotheek is voortdurend in overleg met de huisartsen en specialisten in de regio om de farmaceutische zorg voor de klanten te kunnen waarborgen. 

Grote veranderingen

Van oudsher was de apotheek een plek waar geneesmiddelen op aanvraag ter plekke bereid werden. Het bereiden van tabletten, poeders, zalven en crèmes, dranken, zetpillen en uiteindelijk ook capsules was het dagelijkse werk van de apothekersassistenten. Vanaf de jaren 70 werden geneesmiddelen steeds vaker geproduceerd door de farmaceutische industrie en werden er in de apotheken steeds vaker verpakte geneesmiddelen verstrekt (de spécialités). Het namaken van deze spécialités mag in principe niet, dus hoe meer van deze verpakte geneesmiddelen de apotheek in kwamen hoe minder er zelf bereid hoefde te worden. Inmiddels wordt er in de openbare apotheek in Nederland nauwelijks meer iets zelf bereid en kopen ze dergelijke producten in bij een grootbereider, omdat het met alle regelgeving die bij het zelf bereiden van geneesmiddelen komt kijken niet langer haalbaar is om dit zelf te doen. 

Er kwamen steeds meer geneesmiddelen in omloop waardoor de medicatiebewaking rondom de geneesmiddelen die iemand gebruikte steeds complexer werd. De aandacht in de apotheek ging mede hierdoor steeds meer uit naar het controleren van een verstrekking dan het bereiden ervan. Om dit het hoofd te kunnen bieden is men begonnen met het digitaliseren van het medicatiedossier en werd de medicatiebewaking ook met de computer uitgevoerd. Dit heeft ertoe geleid dat apothekers zich steeds meer gaan richten op farmaceutische zorg, in plaats van het bereiden van geneesmiddelen en deze afleveren aan patiënten. Apothekers mogen zich daarom tegenwoordig ook eerstelijns zorgverleners noemen. 

Vanaf 2005 is het preferentiebeleid bij zorgverzekeraars in het leven geroepen. Waar apothekers voorheen vrij waren om geneesmiddelen van welke fabrikant dan ook te leveren is het nu de zorgverzekeraar die voor de apotheek bepaald heeft van welke fabrikant zij een geneesmiddel mogen afleveren. Dit preferentiebeleid is bedacht om de geneesmiddelkosten omlaag te brengen. Zorgverzekeraars kijken naar de kosten van geneesmiddelen van verschillende leveranciers. Veelal wordt het goedkoopste middel vergoed door de zorgverzekeraar, dit is dan het preferente middel, alle andere geneesmiddelen met dezelfde werkzame stof, dezelfde sterkte en dezelfde toedieningsvorm worden dan niet meer volledig vergoed door deze verzekeraar. Elke verzekeraar bepaalt zelf welk middel zij preferent maken. Dit maakt het dat apotheken van elk geneesmiddel meerdere merken op voorraad moet hebben om patiënten te kunnen voorzien van het voor hun vergoedde middel. Daarnaast zijn veel apotheker inmiddels begonnen met het volledig digitaal verwerken van alle receptuur.