Vrijwilligers gezocht voor onderhoud en herstel begraafplaatsen

- Door: Grietje Grendelman - Gemeente Hardenberg beschikt over vele begraafplaatsen, waarvan de meeste onderhouden worden door de gemeente zelf. Er zijn echter uitzonderingen, zoals kerkhof Nijenstede aan de Stationsstraat in Hardenberg en het ‘oude’ kerkhof bij de Witte of Lambertuskerk in Heemse, waar het onderhoud door vrijwilligers wordt verzorgd. Deze werkgroepen voor het onderhoud van de begraafplaatsen zijn naarstig op zoek naar vrijwilligers.

De coördinatie van deze werkzaamheden ligt in handen van Bert van den Poll, coördinator voor de werkgroep ‘Oude Kerkhof Witte of Lambertuskerk’, Geert Hans, de toekomstige coördinator van de werkgroep Kerkhof Nijenstede, en Nel Nieuwenhuis, de huidige coördinator van de werkgroep Kerkhof Nijenstede. De werkgroepen maken onderdeel uit van de Historische Vereniging Hardenberg.

Het kerkhof bij de Witte Lambertuskerk was een achter geschoven kindje van de kerk, er was geen geld voor beschikbaar. Toen kwam de vraag van de Historische Vereniging of ik eens kon kijken om een groepje bij elkaar te krijgen om het kerkhof op te knappen. Ik heb een brief naar alle kerken in Heemse gestuurd, en dit leverde acht vrijwilligers op laat Bert weten.

“Puinhoop met veel bosschages”

Acht jaar geleden werd de werkgroep voor het Oude Kerkhof bij de Witte of Lambertuskerk opgericht. Bert van den Poll vertelt: “We hadden een enorme achterstand vergeleken met het kerkhof Nijenstede. Voor we de werkgroep oprichtten, was er weinig gebeurd. Er waren veel grafstenen kapot, die hebben we allemaal weer recht opgezet en gelijmd. Het hekwerk was kapot, het was een grote puinhoop met veel bosschages.”

De vrijwilligers maakten alles schoon, schilderden het hekwerk, verfden de belettering van de grafstenen en plaatsten een zwarte rand rond de graven om het maaien te vergemakkelijken. Rond de coronatijd waren de herstelwerkzaamheden afgerond. De werkgroep bestond toen uit acht personen, maar nu bestaat deze alleen uit Bert van den Poll en Herman Otten. Hun werkzaamheden omvatten nu het verwijderen van mos, het onderhouden van de grafranden en het verwijderen van bladeren.

Boom als grafmonument

Bert deelt meer over het bijzondere kerkhof: “Mijn overgrootmoeder ligt hier begraven en is overleden aan de Spaanse griep, en mijn overgrootvader zou ook op dit kerkhof rusten. Door de Spaanse Griep mocht er echter niet opnieuw begraven worden, en daarom ligt hij op de nieuwe begraafplaats.”

Bij de oude eik bevindt zich het familiegraf van de baronnen van Ittersum. De laatste persoon die op het kerkhof werd begraven, was mevrouw Zwaantine Theodora Baronesse van Ittersum-Walter in 1952. De reusachtige eik op het kerkhof is een grafmonument voor dominee Wineke, die in 1836 overleed. “De grafsteen van zijn vrouw die ernaast ligt is inmiddels in drie stukken gebroken door wortels van de boom,” legt Bert uit. Naast de dominee ligt een kind begraven, waarvan het hekwerk in de boom is gegroeid. De boom deed vorig jaar mee aan de landelijke verkiezing ‘Boom van het Jaar’ en eindigde op de zesde plaats. Bert voegt toe: “Ik heb een boek met de namen van ongeveer 1800 personen die tussen 1747 en 1925 op het kerkhof zijn begraven. Rond 1880 werd het kerkhof opnieuw ingericht, en de graven werden weer verkocht. We weten wie de grafrechten bezit, maar niet wie er echt begraven ligt, omdat het begrafenisboek ontbreekt. Als mensen vragen naar een exacte plaats van een overledene, kan ik ze dat niet aangeven”.

“Onderhoud is veel werk”

Nel is al zo’n twaalf jaar lid van de werkgroep Kerkhof Nijenstede, die ooit uit zo’n tien leden bestond. Helaas is dat aantal in de loop der jaren teruggelopen naar vijf. De meeste leden van de werkgroep hebben wel familie op het kerkhof liggen. Geert legt uit dat zo’n oude bergaafplaats veel onderhoud vraagt, zoals het opknappen van de hekken en het onkruidvrijhouden van het grind rond de graven. “De paden moeten ook schoon gehouden worden want regelmatig vallen er takken uit de bomen,” zegt hij. Het streven is om jaarlijks alle graven schoon te maken, met dit aantal vrijwilligers komen ze echter niet verder dan ruim de helft. De werkgroep werkt van april tot oktober, Gras maaien is niet nodig dat doet de gemeente, even als het snoeiwerk. Een deel van het kerkhof mag overigens niet gemaaid worden vanwege biodiversiteit.

Jaarlijkse herdenking

Het kerkhof Nijenstede behoort tot de oudste begraafplaatsen van Nederland. Oorspronkelijk was dit het kerkhof van de kerk van de stad Nijenstede, maar nadat de bisschop van Utrecht, Jan van Arkel, de stadsrechten overdroeg aan Hardenberg verhuisde het grootste deel van de bevolking. Ze bleven echter de overledenen op dit kerkhof begraven. Nu ligt het kerkhof tegen het winkelcentrum van Hardenberg. Het kerkhof is in 2002 aangewezen als gemeentelijk monument. Het oudst bewaarde graf dateert uit 1656 en behoort toe aan burgemeester Woelert Willems (Bron: Wikipedia). In 1997 is een inventarisatie gemaakt, waarbij de grafzerken in beeld zijn gebracht, maar ook foto’s van de overledenen zijn geplaatst. Zie voor meer ook http:/www.historischeprojecten.nl/kerken/zerken/grafstenen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog stortten zeven vliegtuigen neer in de gemeente Hardenberg, en de omgekomen vliegeniers zijn op dit kerkhof begraven. Nel vertelt: “Elk jaar is er op vier mei ook hier een dodenherdenking. Als werkgroep starten we daarom in april, zodat alles voor de herdenking netjes is. We komen elke veertien dagen op woensdagochtend samen om het kerkhof te onderhouden.

“Voldoening van je werk”

Op de vraag wat het werk bijzonder maakt, geven ze de volgende antwoorden:
Bert: “Het mooiste is het moment dat je begint met een kerkhof die volledig overwoekerd is, en het verschil ziet als je klaar bent. Dan voel je de voldoening van je werk.”
Nel: “Het buiten werken is fijn, en de geschiedenis van de begraafplaats is ook erg interessant. Als we klaar zijn en alles weer netjes is, geeft dat een goed gevoel, ook al kunnen we niet alles doen.” Geert voegt toe: “Het is bijzonder om aan een oud monument te werken”.

Meer vrijwilligers nodig

Beide werkgroepen zijn op zoek naar vrijwilligers. Nel legt uit: “Je hoeft niet veel ervaring te hebben. Als je een hark of schoffel kunt vasthouden, ben je welkom. Wij leren je wel wat onkruid is. Het is gewoon gezellig, iedereen die graag buiten werkt, kan meedoen.”

Bert zou, als er genoeg vrijwilligers zijn, graag de grote boom, het grafmonument van de dominee, snoeien. Ook wil hij een plan uitvoeren om met pennen het terrein af te lopen om te zien of er nog grafstenen onder de grond liggen. “De kans is groot, maar daarvoor hebben we meer mensen nodig.” Daarnaast wil de werkgroep graag de paden herstellen op het kerkhof in Heemse.

Hardenberg kan trots zijn op deze twee kerkhoven, zegt Nel: “Er komen meer mensen van buiten dan Hardenbergers op het kerkhof. Als we aan het werk zijn en het hek staat open, komen er altijd wel mensen langs. Iedereen kan er zo in, maar we hopen natuurlijk dat men respectvol omgaat en geen troep achterlaat.”

Wilt u nader informatie over de werkgroep Heemse dat kan via poll@hetnet.nl of 06-33878754. Wilt u nadere informatie over de werkgroep ‘NIjenstede’ dat kan via familiehans@gmail.com of 06-15470920.