40 Jaar sloop fabrieksschoorsteen Salland herdacht

- Door: Harry Kruiper - Op 24 mei 2025 was het precies 40 geleden dat de fabrieksschoorsteen van zuivelfabriek Salland Hardenberg werd gesloopt. Dat gebeurde in de ‘achtertuin’ van Arjan Barnard, op de parkeerplaats van huidig Salland. Vanaf dat moment begon Arjan met zijn onderzoek naar schoorstenen, later als voorzitter van STIF, de Stichting Fabrieksschoorstenen, dat tot op heden door gaat. Van de ruim 10.000 exemplaren resteren er in Nederland nu nog maar zo’n 600 tot 700.

Waarom ook herdenken?

Met de fabrieksschoorsteen is een stukje Industriële Archeologie uit de vorige eeuw verloren gegaan. Schoorstenen zijn vaak bepalend voor de skyline in steden en dorpen. Naast kerktorens, watertorens en andere hoge bouwwerken. Want wat zou het landschap in de regio kaler worden als ook nog de drie overgebleven schoorstenen in Balkbrug, Lutten en De Krim zouden verdwijnen. De STIF en de landelijke erfgoedvereniging Heemschut zetten zich in voor behoud van een representatieve selectie van fabrieksschoorstenen. Arjan Barnard en zijn bestuur collega’s verzamelen documentatie over de bouw en bouwers er van en ze doen onderzoek naar schoorstenen. De STIF wil zoveel mogelijk bekendheid geven aan de fabrieksschoorsteen voor meer draagvlak van het behoud er van.

Over de laatste, niet meer aanwezige fabrieksschoorsteen in Hardenberg

Die viel destijds niet door een explosief om. Maar met de klassieke methode door enkele lagen steen weg te kappen en de ruimte op te vullen met houtblokken. Door middel van het in brand steken van het hout, verdween de steun en was de schoorsteen genoodzaakt om te vallen. Zo ging dat toen. Daar werd nog over gesproken toen jl. zaterdag het volledige bestuur van STIF met partners zich op de plek verzamelde waar de schoorsteen 40 jaar daarvoor ophield te bestaan. Ze kwamen er voor uit Scheveningen, Aerdenhout, Ten Boer, Zwolle en Borne. Arjan Barnard organiseerde de gebeurtenis waar immers niet aan voorbij gegaan mocht worden. Hij overhandigde daarom op de herdenklocatie achter het appartementencomplex Salland aan schoorsteenbouwer Harm Meijer een historisch cakeschaaltje waarop een luchtfoto van de Salland melkfabriek uit 1969. Onder applaus van alle aanwezigen.

Ooit de enige in Hardenberg? Nee

Van 1885 tot 1922 stond er trouwens ook nog een schoorsteen onder de naam Nordenpijpje. Dat was bij het stoomgemaaltje aan het Oelenveer. Dat zorgde voor waterafvoer vanuit Collendoorn naar de Vecht. Het was een schoorsteen van ca. 20 meter hoog en gemaakt van gewone bakstenen. Ook was er in het centrum aan de Bruchterweg nog een schoorsteen bij een houtzagerij. De nu herdachte Salland fabrieksschoorsteen was ooit 36 meter hoog en was in de plaats gekomen van een kleinere omdat de melkfabriek toen meer capaciteit nodig had. De bouw was in 1928 en verzorgd door schoorsteenfabriek De Ridder Den Haag tegen een aanneem prijs van 3.275 gulden. En … gemaakt van radiaalstenen. Dat zijn bakstenen waarvan de korte kanten taps toelopen om beter te passen in de ronding van de schoorsteen om die zo stevig mogelijk te maken. Iemand in het gezelschap die bekend was met dat soort metselwerk was dus Harm Meijer. Bescheiden als hij is, maakt hij er altijd kwalitatief werk van als het ging om het uitvoeren van reparaties. Zoals hij ook deed aan de Salland schoorsteen. In hem spraken de aanwezigen een ode uit en gaven een pluim aan alle schoorsteenbouwers van weleer. Harm is onderdeel van het enthousiaste clubje mensen die er voor zorgen dat de oude schoorstenen in Nederland in de belangstelling blijven staan. De dankbaarheid ging ook uit naar Arjan Barnard. Door zijn grote toedoen worden in boekwerken herinneringen bewaard en krijgen alle bestaande fabrieksschoorstenen de aandacht die ze verdienen. Hij ontving voor zijn eveneens veertig jarig actief zijn een persoonlijke waardering in de vorm een sieraad: een fraai ontwerp van een radiaalsteen met daaraan een mini schoorsteen. Waarvan akte.